De geschiedenis van het streepje

Tijdens het lezen van The mysterious origins of punctuation, een leuk artikel op de site van de BBC over de geschiedenis van interpunctie, moest ik meteen weer denken aan het streepje. In ondertitelland weet iedereen dan om welk streepje het gaat: dat aan het begin van de tweede regel van een titel dat aangeeft dat wat volgt wordt gezegd door een andere spreker dan die in de eerste regel aan het woord is, het zogenaamde tweede-sprekerstreepje. streepje2

Hoewel het vermoedelijk het wijdst verbreide streepje onder de leestekenstreepjes is – ondertitels behoren tot de meest gelezen tekstsoorten – ben ik het nog nooit tegengekomen in lijsten met leestekens. Toch is het een klein wonder van vernuft. Een klein plat tekentje dat een lastig probleem oplost en bij mijn weten nog nooit verkeerd is begrepen. Geen kijker die zich afvraagt wat dat ding daar aan het begin van die tweede regel doet, want dat is volstrekt duidelijk. Typografisch minimalisme in optima forma.

Maar waar, zo vroeg ik mij af, komt het vandaan? Welke proto-ondertitelaar heeft deze prachtige, simpele oplossing bedacht?

Vaak wordt The Jazz Singer de eerste talkie genoemd, de eerste film met geluid waarin de dialoog van de acteurs hoorbaar is, maar dat klopt niet. Wel is het de eerste langspeelfilm met gesproken dialoog (en zang). Én het is de eerste film die is ondertiteld, ruim een jaar na het verschijnen van het origineel, in Parijs, met Franse ondertitels. Hoe die ondertitels eruit zagen is helaas nog gehuld in de mist van de geschiedenis. Of het streepje er meteen was, is dus onduidelijk. De ingebrande ondertiteling van oude films uit de jaren dertig, die uw ondertitelaar wel eens heeft gezien, had wel al het slimme streepje, maar wanneer het zijn intrede heeft gedaan blijft vooralsnog een raadsel. Hopelijk biedt nader onderzoek ooit uitsluitsel.

dialoogfragment uit een editie van de Max Havelaar uit 1917

dialoogfragment uit een editie van de Max Havelaar uit 1917

Voor de geluidsfilm bestond er echter al een streepje. Het had het sprekersstreepje kunnen heten, maar wordt in interpunctielijsten zelden genoemd en al helemaal niet zo. Het is in boeken één van de middelen om aan te geven dat wat volgt gesproken taal is, zogenaamde directe rede. Daar is nog altijd geen standaardteken voor; al lijken het streepje en de vaker voorkomende aanhalingstekens inmiddels de twee gangbaarste manieren.

Dit streepje, vroeger veelal een heel kastlijntje, nu meestal een half kastlijntje, is vermoedelijk de moeder van het tweede-sprekerstreepje. Misschien is die afkomst ook de reden dat in sommige ondertiteltradities beide sprekers een streepje krijgen, net als in romandialogen waarin elke afwisseling van spreker met een nieuw streepje wordt aangeduid. [Zie bijvoorbeeld J R, de tour de force van William Gaddis, die louter uit dialoog bestaat.]

Maar ook de oorsprong van dit streepje is mij voorlopig nog niet duidelijk. Als iemand meer weet, over de herkomst van het tweede-sprekersstreepje of dat van de directe rede, dan hoor ik het graag.dashes

In hedendaagse ondertiteling is het streepje meestal kort, de zogenaamde divisie. Vroeger was het vaak het iets langere halve kastlijntje, veelal nog gevolgd door een spatie. Een hele kastlijn heb ik nog nooit gezien in ondertitels. Wie wil weten hoe het ook al weer zat met al die verschillende streepjes en hoe ze worden gebruikt en wat bijvoorbeeld het verschil tussen de Engelse termen em-dash en en-dash is, kan zijn licht opsteken op deze pagina.

Ondertussen is het boek Shady characters: the secret life of punctuation, symbols, & other typographical marks besteld. De auteur heeft ook het artikel op de site van de BBC geschreven en houdt er een interessant blog op na met dezelfde titel. Dus…

wordt vervolgd

Advertenties

2 thoughts on “De geschiedenis van het streepje

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s