De geschiedenis van het streepje

Tijdens het lezen van The mysterious origins of punctuation, een leuk artikel op de site van de BBC over de geschiedenis van interpunctie, moest ik meteen weer denken aan het streepje. In ondertitelland weet iedereen dan om welk streepje het gaat: dat aan het begin van de tweede regel van een titel dat aangeeft dat wat volgt wordt gezegd door een andere spreker dan die in de eerste regel aan het woord is, het zogenaamde tweede-sprekerstreepje. streepje2

Hoewel het vermoedelijk het wijdst verbreide streepje onder de leestekenstreepjes is – ondertitels behoren tot de meest gelezen tekstsoorten – ben ik het nog nooit tegengekomen in lijsten met leestekens. Toch is het een klein wonder van vernuft. Een klein plat tekentje dat een lastig probleem oplost en bij mijn weten nog Lees verder

Leestijd

Het woord ‘leessnelheid’ levert bij een zoekmachine vooral resultaten op over hoe snel kinderen op een bepaalde leeftijd (zouden moeten) kunnen lezen, en links naar websites waar je kunt inschrijven voor cursussen snellezen. In ondertitelland is het echter ook een zeer bepalende factor. Het gaat om hoe snel kijkers tekst bij beeld kunnen lezen. Daar zijn allerlei onderzoeken naar gedaan en daaruit is een gemiddelde leessnelheid gekomen en dat is een norm geworden voor hoe lang een ondertitel mag zijn bij een bepaalde duur. Om een idee te geven: een volle ondertitel van één regel met zo’n veertig tekens (inclusief spaties) leest een gemiddelde kijker in drie seconden.

Professionele ondertitelsoftware geeft altijd aan of een ondertitel de norm niet overschrijdt. De leessnelheid kan ook aangepast worden omdat er bijvoorbeeld een flink verschil zit tussen hoe snel kinderen en hoogopgeleide volwassenen lezen. Voor een kinderfilm zal een strengere norm gelden dan voor een documentaire over de Frankfurter Schule.

In bovenstaand filmpje vraagt John Cleese in de rol van presentator of hij Sir Edward Rosse mag tutoyeren waarna zich een kenmerkende Monty-Pythondialoog ontvouwt. Cleese praat Lees verder

Grafisch

Grafische titel Als er tekst in beeld verschijnt, noemen ondertitelaars dat meestal een grafische titel. Soms duikt de Engelse term insert op en met name in België ook wel eens de pancarte. Het is een parapluterm voor twee soorten tekst in beeld. De ene soort is die hierboven, tekst die over het beeld heen wordt gezet, zoals de beroemde inleidende teksten bij Star Wars of iemands naam en functie bij een interview. Soms staan de woorden zelfs moederziel alleen op een verder leeg scherm. Aparte variant van dat laatste is Lees verder

Inkomen en uitgaan

Intijd, uittijd, tijdcode

Als ondertitelaars die woorden gebruiken, hebben ze het meestal niet over geld of vertier en spreken ze ook niet in Bijbelse termen over seks, al zouden ze daar zomaar toe in staat zijn. Nee, dit gaat om wanneer een titel in beeld verschijnt en weer uit beeld gaat. Zo keek uw ondertitelaar gisteravond naar Wim Wenders’ Der Himmel über Berlin en hoorde hij  Lees verder

Spotten

spotting

Er wordt niet naar ze gekeken, is wat hier wordt gezegd, zal de ondertitellezer denken. Maar ondertitelaars begrijpen dat anders.

Ondertiteling moet natuurlijk synchroon lopen met wat er wordt gezegd. Dus moet er bepaald worden wanneer een ondertitel in beeld verschijnt en weer verdwijnt. ‘Spotten’ is de term die daar het meest voor wordt gebruikt, al hoor je ‘timen’ ook wel eens. En sinds de digitalisering, die ook in dit vak grote gevolgen heeft gehad, spreken sommigen van ‘tijdcodes gevangen’. In Europa Lees verder

Titel

otitel

Wie ondertitelaars onderling hoort praten, weet misschien niet direct met welke beroepsgroep hij te maken heeft. “Een titel moet wel aansluiten.” “Dan voeg je die titels toch samen?” “Ik zou die titel weglaten.” Alsof de commissie Titulatuur van de Taalunie in vergadering is. In ondertitelland wordt het voorvoegsel ‘onder’ steevast weggelaten. Nu kenmerkt meer vaktaal zich door zo bondig mogelijk te zijn voor de gebruikers, dus het zou kunnen dat deze gewoonte uit die behoefte is ontstaan. Wanneer dat is gebeurd, weten echter zelfs de ondertitelaars van voor de digitalisering niet meer. Dat is gehuld in de nevelen der tijd, net als de titelregisseur, maar wie en wat dat was komt wellicht later nog eens aan bod. Vreemd is inmiddels wel dat de ondertitelaar zich niet ‘titelaar’ noemt.

Streepje

streepje

Ik las een column van een Amerikaanse die verliefd was geworden omdat haar geliefde in zijn berichtjes niet alleen het korte (afbrekings)streepje gebruikte, maar ook het langere gedachtestreepje. Dat deed me ergens aan denken. In het huis van de interpunctie zijn er allerlei streepjes, maar ik ben hét streepje uit de ondertiteling nog nooit tegengekomen in een opsomming van leestekens.
Als het handiger is om twee sprekers in één ondertitel te hebben, begint wat nummer twee zegt steeds op de onderste van de twee regels waaruit ondertiteling vrijwel altijd bestaat. En dan begint regel twee met een streepje. Dat is het streepje dat typografen kennen als Lees verder